Anaalklieren bij je hond: sleetje rijden en ontsteking

Schuift je hond met zijn achterste over het vloerkleed terwijl zijn achterpoten stijf naar voren steken, hapt hij ineens naar zijn staartbasis of hangt er uit het niets een penetrante, visachtige lucht bij de bank? Dan zitten zijn anaalklieren waarschijnlijk overvol. Zie je een vuurrode, warme bult schuin naast de anus, wil je hond niet meer op zijn billen zitten of zit er bloed en pus onder zijn staart, dan zijn de anaalklieren van je hond ontstoken. Er kan zich dan al een abces vormen, waarmee hij vandaag nog naar de dierenarts moet.

Wat zijn anaalklieren precies (en waar zitten ze)?

Hoewel bijna iedereen spreekt over anaalklieren, gaat het anatomisch om twee kleine huidzakjes tussen de inwendige en uitwendige sluitspier: de anaalzakjes (sinus paranalis). Stel je de anus onder de staart voor als een klok, dan liggen die zakjes linksonder en rechtsonder op 4 uur en 8 uur. Ze zitten ongeveer één tot twee centimeter schuin onder de huid en monden via een smal buisje uit op de anusrand.

De wand van elk zakje maakt een olieachtige, geelbruine tot grijsbruine vloeistof aan. Voor onze neus stinkt dat spul naar rotte vis of roestig ijzer; voor andere honden is het een persoonlijk visitekaartje. Bij elke poepbeurt drukt een stevige drol van binnenuit tegen de zakjes, zodat er automatisch een paar druppels geurvocht meekomen. Schrikt je hond van een hard geluid of is hij gespannen op de behandeltafel, dan kan hij zijn sluitspier reflexmatig aanspannen en een druppeltje van dat stinkende vocht verliezen. Even slikken voor je eigen neus, maar zo'n losse schrikdruppel wijst niet op een ontsteking.

Het verschil tussen volle anaalklieren, een ontsteking en een abces

Omdat de zakjes onder de huid liggen, zie je aan de buitenkant eerst niets. Aan het gedrag van je hond merk je in welk stadium het probleem zit:

• 1. Overvolle of verstopte anaalzakjes (impactie): Als de zakjes een tijd niet goed zijn leeggedrukt, dikt het vocht in tot een donkerbruine, korrelige of stopverfachtige pasta die niet meer door het smalle buisje past. Je hond voelt een zeurende druk en jeuk onder zijn staart, zonder dat hij koorts heeft of ziek oogt. Hij gaat sleetje rijden (zittend met zijn billen over het kleed of gras schuiven), kijkt om naar zijn achterhand en likt veel onder zijn staart, waardoor hij ook uit zijn bek naar vis kan ruiken.
• 2. Anaalklierontsteking (sacculitis): Blijft die brij staan, dan krijgen darmbacteriën vrij spel in het warme zakje. De klierwand raakt ontstoken, zwelt op en doet flink pijn. Je hond gaat voorzichtig of scheef op één bil zitten, klemt zijn staart omlaag, weigert op de bank te springen of piept bij het poepen.
• 3. Anaalklierabces (en fistel): Sluit het gezwollen kanaaltje helemaal af, dan kan de pus nergens meer heen. Binnen één tot twee dagen ontstaat op 4 of 8 uur naast de anus een vuurrode, warme bult die door de huid naar buiten openbarst als een bloederig, etterig wondje (fistelopening). Vaak is je hond daarbij sloom en heeft hij koorts.

Overigens heeft lang niet elke hond die met zijn billen over de grond schuift last van zijn anaalzakjes. Ook kruipende lintwormstukjes rond de anus geven flinke kriebel, zoals je leest in de uitleg van het LICG over wormen bij de hond. Bij een teefje kan een geïrriteerde huidplooi bij de vulva de reden zijn, en bij langharige honden trekt soms simpelweg een opgedroogd klontje poep aan de haren.

Waarom raken de anaalzakjes steeds weer verstopt?

De bekendste oorzaak is te zachte ontlasting. Na een paar dagen diarree of bij structureel brijige poep ontbreekt de tegendruk om de zakjes tijdens het poepen leeg te masseren. Bij wisselende of slijmerige ontlasting is het slim om een darmparasiet uit te sluiten; lees daarvoor ons artikel over Giardia bij de hond.

Ook de lichaamsbouw speelt mee. Kleine rassen zoals de Chihuahua, Dwergkeeshond, Maltezer, Franse Bulldog, Cavalier King Charles Spaniël en Jack Russell Terriër hebben vaker nauwere of dieper liggende afvoerkanaaltjes, en bij overgewicht drukken de sluitspieren de zakjes minder krachtig leeg. Een vaak gemiste oorzaak is een voedselovergevoeligheid of omgevingsallergie (atopie): net zoals de huid in de oren en tussen de tenen dan opzwelt, raakt ook het slijmvlies van de anaalzakjes geprikkeld en maken de klieren meer taaie talg aan.

Wat kun je zelf doen (en waarom preventief knijpen averechts werkt)

Op internet zie je filmpjes waarin iemand thuis met een papiertje van buitenaf op de billen van zijn hond knijpt, of het advies om gezonde klieren standaard bij elke trimbeurt te laten uitdrukken. Hoe logisch dat ook lijkt: van buitenaf knijpen werkt bijna altijd tegen je. Met duim en wijsvinger naast de anus duw je het smalle afvoerkanaaltje vaak dicht terwijl de dikke pasta onderin blijft zitten, en bij een ontsteking kneus je het kwetsbare weefsel. Ook gezonde klieren preventief leegdrukken prikkelt de wand om juist sneller nieuw vocht aan te maken. Thuis help je je hond veel beter op deze manieren:

• Verzachten met een lauw kompres: Zie je een beginnende zwelling en wacht je op de dierenarts, houd dan vijf tot tien minuten een schone washand met lauw water zacht tegen de plek als je hond dat rustig toelaat.
• Likken voorkomen: Een ruwe hondentong houdt een ontsteking in stand; bij een open abces geeft een kraag of opblaasbare halsband een paar dagen rust.
• Zorgen voor stevige drollen: Extra vezels geven de drol het volume dat de zakjes natuurlijk leegdrukt, zoals een lepel gekookte pompoen, zoete aardappel of sperziebonen, een theelepel psylliumvezels of passende vers-vleesvoeding (KVV).

Wat doet de dierenarts bij een ontsteking of abces?

Een dierenarts leegt overvolle anaalzakjes inwendig (rectaal) met één gehandschoende, ingevette wijsvinger in de anus en de duim aan de buitenkant. Door het zakje van onder naar boven leeg te masseren, komt ook de ingedikte onderlaag mee zonder het weefsel te kneuzen. Is het zakje echt ontstoken, dan spoelt de dierenarts het volgens de behandelrichtlijn van het Universitair Dierenziekenhuis van de Universiteit Utrecht via een stomp, gebogen buisje (canule) schoon met fysiologische zoutoplossing. Daarna gaat er een ontstekingsremmende antibioticumzalf rechtstreeks in het zakje en krijgt je hond pijnstillers mee.

Bij een doorgebroken abces blijft het wondje open zodat het vuil naar buiten kan wegspoelen. Een antibioticakuur in tabletvorm is daarbij vooral nodig als je hond koorts heeft of duidelijk ziek is, en dus niet standaard bij elke anaalklierontsteking. Pas wanneer een hond ondanks vezelrijke voeding en allergiebehandeling steeds opnieuw abcessen krijgt, komt een operatie in beeld.

Zoals AniCura over ontstoken anaalklieren en het Medisch Centrum voor Dieren over anaalzakontsteking toelichten, wordt de ontsteking dan eerst volledig met spoelen en zalf tot rust gebracht voordat een chirurg de zakjes langs de sluitspier verwijdert.

Wanneer bel je de dierenarts?

• Direct dezelfde dag bellen: Bij een rode, warme bult naast de anus, bloed of pus onder de staart, piepen bij het zitten of poepen, of koorts (boven 39,2 graden). Twijfel je in het weekend, bekijk dan wanneer je de spoeddierenarts belt.
• Binnen een paar dagen een afspraak: Als je hond meerdere dagen sleetje rijdt, veel onder zijn staart likt of steeds onrustig naar zijn billen kijkt.
• Even aankijken: Als je hond één keertje na het poepen over het gras schuift door een grassprietje en daarna vrolijk doorloopt.

Ervaringen van andere baasjes op het forum

Op het HondenPage-forum zie je hoe andere eigenaren de cirkel van steeds weer uitknijpen hebben doorbroken. In het topic over verstopte anaalklieren bij een jonge Jack Russell vertelt Andrea dat haar hondje Indy twee weken na het legen bij de dierenarts alweer sleetje reed en veel aan haar pootjes likte. Andere baasjes raadden haar aan om eerst naar vezelrijkere voeding en een mogelijke voedselallergie te kijken voordat ze een operatie zou overwegen.

In de discussie over volle anaalklieren en voedingsvezels vertelt het baasje van Abel dat hij voorheen elke vier weken bij de dierenarts stond. Sinds hij extra groente door het voer mengt voor stevigere drollen, is zijn hond na vijf weken geen enkele nacht meer wakker geworden van de jeuk; andere leden in datzelfde topic hebben goede ervaringen met vuile pens of gekookte bietjes.

Lees ook de afwegingen rond wel of niet opereren bij terugkerende abcessen en sleetje rijden terwijl de anaalklieren leeg zijn, of leg je eigen twijfelgeval voor op het HondenPage-forum.