Waarom rolt mijn hond in dode vis, vossenpoep of modder?

Je kent die halve seconde stilte voor de storm. Je loopt lekker door het bos of langs de slootkant, je hond snuffelt ontspannen in de berm en staat ineens stokstijf stil. Zijn neus duikt recht naar beneden op één specifiek plekje in het gras. Er verschijnt een dromerige, bijna verliefde blik in zijn ogen, één voorpoot knikt door de pols en nog voor jij 'Nee' kunt roepen, glijden zijn wang en schouderblad vol overgave door een halfvergane brasem of een vers hoopje vossenpoep.

Met vier poten trappelend in de lucht wrijft hij de smurrie nog even lekker diep in zijn kraag en zijn tuigje. Daarna springt hij overeind, schudt zich krachtig uit en kijkt je stralend aan alsof hij zojuist een Michelinster heeft verdiend. Waarom doet een goedgevoede huishond zoiets weerzinwekkends? Gelukkig is hij niet bezig om je achterbank of je vrije zondagmiddag te saboteren: je hond volgt een oeroud gedragsprogramma dat in de biologie bekendstaat als scent rolling (geurrollen).

Vier theorieën: wat bezielt een hond bij zo'n stinkduik?

Gedragsbiologen en wolvenonderzoekers, onder wie Pat Goodmann in het Amerikaanse Wolf Park en evolutiebioloog Ray Coppinger, buigen zich al tientallen jaren over dit gedrag. Onze huishonden hoeven door duizenden jaren domesticatie allang niet meer zelf achter hun avondeten aan, maar de motoriek van die schouderduik is nog op de millimeter gelijk aan die van de wolf. In de wetenschap vullen vier verklaringen elkaar aan.

• 1. Het wandelende prikbord voor de groep: Onder gedragsbiologen heeft deze theorie de sterkste papieren. Komt een wolf onderweg iets opmerkelijks tegen (een kadaver, mest van een vreemd dier, maar in tests ook keukenkruiden of zelfs motorolie), dan wrijft hij zijn hals en schouders erin. Zodra hij terugkeert bij de roedel, komen zijn groepsgenoten uitgebreid aan zijn kraag snuffelen en volgen ze soms direct zijn spoor terug naar de bron. Waarom mikken honden altijd op hun wang, oorbasis, hals en schouderbladen? Precies die plekken zitten op neushoogte bij een begroeting, en een hond kan er zelf met zijn tong niet bij om de geur er per ongeluk weer af te likken.
• 2. Eigen roofdiergeur maskeren: De klassieke jagers-theorie stelt dat wolven hun eigen lichaamsgeur verstoppen onder de lucht van plantenetersmest of aas, zodat herten en zwijnen hen tegen de wind in minder snel ruiken. Moderne biologen plaatsen daar wel een nuchtere kanttekening bij: wolven en honden rollen namelijk net zo enthousiast in de poep van een vos (ook een roofdier) of in synthetische luchtjes, waarmee je voor een prooidier juist op honderden meters afstand opvalt.
• 3. Dopamine in de neus ('Chanel No. 5 voor je hond'): Mensen walgen van rottingslucht omdat ons lichaam ons zo beschermt tegen bedorven vlees. Honden zijn van oorsprong opportunistische aaseters. Zoals je kunt lezen in ons artikel over de zintuigen van de hond, steekt hun reukorgaan totaal anders in elkaar dan dat van ons. Naast 200 tot 300 miljoen reukreceptoren (wij hebben er maar zo'n 5 tot 6 miljoen) en het orgaan van Jacobson boven het gehemelte, is het geurcentrum in het hondenbrein (de bulbus olfactorius) in verhouding veertig keer groter dan bij de mens. Waar wij kokhalzen van rotte vis of mest, ruikt een hond een rijk boeket aan vluchtige vetzuren, zwavelverbindingen (thiolen), indool, skatool en eiwitafbraakstoffen als putrescine en cadaverine. Die geurprikkel zet het beloningscentrum in zijn hersenen wagenwijd open.
• 4. Weg met die bloemetjesshampoo: Herken je het tafereel dat je hond vers gewassen uit de badkamer komt, de tuin in sprint en zich als een bezetene door het gras of de zwarte aarde wrijft? Voor zo'n gevoelige neus is een shampoo met kokos-, lavendel- of aloë-veraparfum een regelrechte stankbom. Je hond ruikt zichzelf niet meer, en soms kriebelt zijn opdrogende vacht ook een beetje. Door te rollen poetst hij die onnatuurlijke parfumlucht weg en zet hij zijn vertrouwde, aardse geur weer terug.

Waarom zijn vossenpoep, rotte vis en ganzenpoep zo populair?

Niet elk hoopje op straat krijgt dezelfde waardering. Gewone hondenpoep lopen de meeste honden na één keer ruiken straal voorbij als het om rollen gaat. Voor vier specifieke geurbommen gaan daarentegen bijna alle hondenrassen door de knieën, van een keurig getrimde Poedel tot een fanatieke Beagle, Teckel of Golden Retriever.

Met stip op nummer één staat vossenpoep: donkergroene tot zwarte, vaak wat gedraaide drolletjes met een puntig uiteinde. Vossen leggen hun ontlasting heel bewust op verhoogde plekjes neer, zoals molshopen, boomstronken of kruisingen van bospaden, om hun leefgebied te markeren. Daarbij knijpen ze een vette, muskusachtige afscheiding uit hun anaalklieren over de drol heen. Die mix van gefermenteerde prooiresten en zwavelrijke klierolie is voor honden onweerstaanbaar en hecht zich door het vet muurvast aan de vacht.

Op een gedeelde tweede en derde plaats staan rotte vis en kadavers (zoals een dode mol, kikker of watervogel langs de oever) en ganzenpoep. Dode vis zit vol geoxideerde visoliën en aminozuur-afbraakproducten die in het zonnetje razendsnel vrijkomen. Ganzenpoep en eendenpoep op kort gemaaid gras bij recreatieplassen bevatten door het korte darmkanaal van watervogels nog volop gefermenteerde eiwitten en grasresten.

Veel honden wrijven daar graag hun kraag doorheen en werken die groene sigaren meteen smakelijk als snack naar binnen. En die gitzwarte slootmodder? Die combineert de geur van rottend bladslib uit een zuurstofarme slootbodem (waterstofsulfide, oftewel rotte-eierenlucht) op warme dagen met een heerlijk verkoelend modderpak op de buik.

Is rollen in viezigheid gevaarlijk voor je hond (of voor jou)?

Een modderduik in het bos is alleen een aanslag op je stapel oude handdoeken. Bij dierlijke uitwerpselen en kadavers spelen er wel vier medische risico's mee. Het gevaar zit hem meestal in het moment ná de wandeling, wanneer je hond thuis zijn vacht schoonlikt of wanneer hij tijdens het rollen stiekem een hap heeft meegepakt.

• Wormen, Giardia en de vossenlintworm: In de ontlasting van andere dieren zitten regelmatig eitjes van spoelwormen, zweepwormen of cysten van de darmparasiet Giardia. Bij vossenpoep komt daar in delen van Nederland (vooral in Zuid-Limburg, Oost-Groningen en langs de oostgrens, maar langzaam oprukkend) de vossenlintworm (Echinococcus multilocularis) bij. Je hond wordt van deze kleine lintworm zelf zelden merkbaar ziek, maar voor mensen is het een gevaarlijke zoönose die ernstige leveraandoeningen kan veroorzaken. De microscopisch kleine eitjes plakken in de vacht van je hond. Trek bij het wegwassen van vossenpoep dus even wegwerphandschoenen aan en houd het ontwormen bij met een wormmiddel dat de werkzame stof praziquantel bevat (ongeveer € 8 tot € 18 per kuur, afhankelijk van het gewicht).
• Vossenmijt (schurft): Vossen in Nederland lijden regelmatig aan schurft, veroorzaakt door de gravende mijt Sarcoptes scabiei. Deze mijt kan op vochtige schuurplekken, in een vossenleger of op een vers kadaver nog dagen tot weken overleven. Rolt je hond precies op zo'n plek, dan kan hij schurftmijt oplopen. Je herkent dit na één tot enkele weken aan hevige jeuk, rode bultjes, korstjes en kale plekken op vooral de oorranden, ellebogen, buik en hakken. Ook bij mensen kan contact met zo'n vacht tijdelijke jeukbultjes (pseudoscabiës) geven. De dierenarts behandelt schurftmijt eenvoudig met een speciale pipet of kauwtablet (reken op € 50 tot € 65 voor het consult en € 20 tot € 45 voor het middel).
• Botulisme en Salmonella bij kadavers: Vooral in warme zomers, zodra stilstaand water boven de 20 graden komt, kan zich in dode vissen en watervogels de bacterie Clostridium botulinum razendsnel vermenigvuldigen. Het botulinetoxine in het rottende vlees en in de maden erop is een krachtig zenuwgif. Heeft je hond niet alleen in een kadaver gerold maar er ook aan gelikt of van gegeten, en wordt hij binnen 12 tot 72 uur slap in zijn achterpoten, wankel of krijgt hij moeite met slikken? Bel dan direct de dierenarts.
• Ontwormmiddel in verse paardenmest: Rolt je hond graag in verse paardenmest en hapt hij er weleens in? Als een paard net is ontwormd met ivermectine of moxidectine, komt een flink deel van die werkzame stof in de eerste dagen met de mest mee naar buiten. Vooral bij rassen die gevoelig zijn voor het MDR1-gendefect (zoals de Schotse Collie, Border Collie, Australian Shepherd, Sheltie, Bobtail en Zwitserse Witte Herder) passeert dit middel de bloed-hersenbarrière en kan het ernstige neurologische vergiftiging veroorzaken, met wijde pupillen, trillen, zwalken en coma.

De 2-seconden-waarschuwing: zo zie je de duik op tijd aankomen

Op papier houd je je hond tijdens het loslopen natuurlijk elke seconde in de gaten. In het echt ben je net even om je heen aan het kijken, raap je een drol op of maak je een praatje met een andere wandelaar. Toch stort een hond zich bijna nooit vanuit volle draf zonder aankondiging in een hoopje ellende: er zit altijd een vast ritueel van één tot drie seconden vóór de eigenlijke schouderduik. Als je dat leert herkennen, bespaar je jezelf negen van de tien wasbeurten.

Het geheim zit in het verschil tussen gewoon snuffelen en punt-snuffelen. Normaal gesproken pendelt de neus van je hond tijdens het lopen rustig van links naar rechts over het pad. Heeft hij een 'schat' opgespoord, dan bevriest zijn hele lichaam ineens boven één vierkante decimeter. Zijn nek wordt stijf, zijn oren vouwen een fractie naar achteren, zijn ogen knijpen soms half dicht en zijn kop kantelt licht schuin. Vervolgens zie je één voorpoot iets door de pols zakken terwijl zijn kin en wang naar het gras draaien. Zodra die voorpoot knikt, heb je nog net tijd om in te grijpen.

Boos roepen of mopperen als hij al op zijn rug ligt te spartelen heeft geen enkel effect; voor je hond is de hoofdprijs van die heerlijke geur dan allang binnen. Roep hem juist in die twee seconden vóór de duik met een vrolijke, hoge stem bij je (bijvoorbeeld met een vast ruilsignaal als 'Kom, jackpot') en strooi een handje echt lekkere beloningen zoals gedroogde visjes of stukjes worst een paar meter verderop in het gras. Zo ruil je het ene snuffelfeestje in voor een ander, zonder getrek of frustratie.

Zo krijg je de stank écht uit vacht en tuigje (zonder tomatenketchup)

Ben je toch een halve tel te laat geweest? Wie op internet zoekt naar eerste hulp bij vossenpoep, komt steevast het beroemde huismiddeltje tegen: smeer de vacht van je hond in met tomatenketchup of tomatensap. Laat die fles lekker in de koelkast staan. Scheikundig gezien breekt tomaat de vette zwavelverbindingen in vossenpoep of visolie namelijk totaal niet af. Wat er in werkelijkheid gebeurt heet olfactorische vermoeidheid (neusmoeheid): de sterke, zure tomatenlucht overprikkelt jouw eigen reukreceptoren tijdelijk, waardoor het even lijkt alsof de poeplucht verdwenen is.

Een uur later zit je op de bank naast een hond met een roze verkleurde kraag die ruikt naar een mengsel van lauwe pizza en vossenpoep.

Met dit stappenplan krijg je de vette stankmoleculen er in één keer uit (en lees voor algemene verzorgingstips ook ons artikel over het wassen van de hond):

• Stap 1: Eerst buiten het grove vuil eraf (met handschoenen): Laat je hond bij thuiskomst niet eerst los door de gang of woonkamer lopen, want zijn eerste reflex is om zijn stinkende hals vol aan je vloerkleed of de zijkant van de bank af te smeren. Trek wegwerphandschoenen aan en veeg buiten met keukenrol of een ongeparfumeerd babydoekje zo veel mogelijk plakkerige resten met de haarrichting mee uit de vacht.
• Stap 2: Spoel met lauwwarm water, nooit heet: Zet je hond op een antislipmat in de douche, of rijd voor € 5 tot € 10 langs een Dogwash (zelfwasstraat voor honden) bij een tuincentrum, dierenspeciaalzaak of dierenasiel om je eigen badkamer te sparen. Spoel de vacht met lauwwarm water. Heet water laat de eiwitten uit kadavers en mest stollen, waardoor de viezigheid zich juist dieper in de haarschubben vastzet.
• Stap 3: Breek het vet af met de juiste shampoo: De klierolie in vossenpoep en het vet van rotte vis zijn waterafstotend. Masseer een pH-neutrale hondenshampoo of een enzymatische anti-geurshampoo (€ 9 tot € 18, afgestemd op de hondenhuid met een pH van 6,5 tot 7,5) direct in op de vette plek in de nek en laat het schuim minstens 5 minuten inwerken voordat je uitspoelt. Zit er een extreem taaie, vette klodder vossenpoep op één klein plekje in de kraag? Dan kun je eenmalig één druppeltje ongeparfumeerd afwasmiddel puur op die ene vlek gebruiken om het vet los te weken, en de vacht meteen daarna wassen met milde hondenshampoo.
• Stap 4: De natuurazijn-spoeling voor de laatste zweem: Ruik je na het uitspoelen nog een lichte zweem van vis of mest en is de huid in de hals helemaal gaaf (zonder wondjes of krabplekjes)? Meng dan in een maatbeker 1 deel blanke natuurazijn met 5 delen lauwwarm water. Giet dit mengsel over de hals en schouders (houd de kop, ogen, neus en oren vrij), masseer het kort door de vacht en spoel na een minuut grondig na met schoon water. Het milde zuur neutraliseert de achtergebleven basische geurstoffen zoals amines uit rotte vis, en zodra de vacht opdroogt vervliegt de azijnlucht volledig.
• Stap 5: Geef het tuigje en de halsband een eigen sopje: Als je hond na twee wasbeurten nog steeds naar vossenpoep walmt, komt die lucht in negen van de tien gevallen uit het stiksel van zijn nylon tuigje of halsband. Laat het tuigje een uur weken in een emmer lauwwarm water met twee eetlepels baking soda (zuiveringszout) en een scheutje natuurazijn of een schepje Biotex. Draai het daarna in een waszakje of oude kussensloop mee op 40 graden in de wasmachine, zodat er ook geen zeepresten in het nylon achterblijven die de huid kunnen irriteren.