Een artikel in de Volkskrant van vandaag. Dit spreekt boekdelen. (De foto's zijn niet mee gekopieerd).
Dieren dagenlang van streek door vuurwerk; vogels weten niet meer waar ze het zoeken moeten
Honden rillend onder het bed, katten bibberend in de kast:
Oud en Nieuw is voor huisdieren geen feest. Ook wilde dieren lijden onder het steeds extremere geknal. Uit nieuw onderzoek blijkt dat vogels er meer last van hebben dan gedacht.
Jean-Pierre Geelen29 december 2022, 21:30
Een training voor baasjes om honden aan vuurwerk te laten wennen in het Overijsselse Beerzerveld. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Een training voor baasjes om honden aan vuurwerk te laten wennen in het Overijsselse Beerzerveld.Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Naast huisdieren zijn vogels de meest onderzochte diersoort als het gaat om verstoring door vuurwerk. Een dezer dagen publiceren Nederlandse onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam een nieuwe studie die aantoont dat vogels tot wel 10 kilometer van het afgestoken vuurwerk afwijkend gedrag vertonen. Dat is veel verder dan verwacht, zegt ecoloog Bart Hoekstra, hoofdonderzoeker.
De onderzoekers kwamen aan hun gegevens door radarbeelden van het KNMI, waarop vliegbewegingen zijn te zien, te combineren met wintertellingen (van de vogelonderzoeksinstelling Sovon) die inzicht geven welke soorten en aantallen in welke gebieden verblijven.
Gemiddeld vliegen tijdens de jaarwisseling zo’n duizend keer meer vogels op dan in normale winternachten, constateren de onderzoekers. ‘In sommige gebieden zelfs wel tien- tot honderdduizend keer meer’, zegt Hoekstra. Effecten op de vogels zien de onderzoekers gemiddeld tot op 5 kilometer van het vuurwerk, maar er zijn dus uitschieters tot wel 10 kilometer. Dat is vooral bij steltlopers die op de Waddenzee verblijven. Zij leven in grote groepen en hebben een sterke groepsdynamiek: als er één opvliegt, volgt de rest.
Opgejaagde ganzen
Grote vogelsoorten lijken eerder te vluchten dan kleinere. Volgens Hoekstra is dat deels te verklaren doordat veel grote vogels in open gebieden verblijven, waar geluid en licht verder dragen dan in bosrijk gebied. ‘Op radarbeelden zien we bij de Veluwe echt minder vogelbewegingen dan in open gebied.’ Dat betekent volgens Hoekstra niet dat kleine vogels geen enkele last hebben van vuurwerk: ‘Als die bibberend van angst wegkruipen in een nestholte, kunnen wij dat met radarbeelden niet registreren.’
Enkele weken geleden bleek al uit ander onderzoek onder vier ganzensoorten, gepubliceerd in het Amerikaanse vaktijdschrift voor biologen, Conservation Letters, dat die door vuurwerk veel langer gestrest blijven dan werd aangenomen. Dagenlang zijn ze van streek, ook hebben ze na Oudejaarsnacht meer eten nodig om te herstellen van het energieverbruik door het vliegen en de stress.
De onderzoekers van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) en het Max Planck Instituut voor Diergedrag volgden gedurende acht jaar steeds twee jaar lang minstens 350 exemplaren van vier soorten ganzen in Nederland, Duitsland en Denemarken met een zendertje om hun nek. Het gaat om de kolgans, brandgans, rietgans en kleine rietgans. Na vuurwerkgeknal legden ze afstanden af van gemiddeld 10 kilometer, met uitschieters tot wel 500 kilometer. Ook vlogen de ganzen 40 tot 150 meter hoger dan normaal en bleven ze maar kort op de nieuwe plek, wat er volgens de onderzoekers op duidt dat die plek niet ideaal was.
Opmerkelijk verschil: de rietgans en kolgans reageerden sterker op vuurwerk dan de brandgans en kleine rietgans. ‘Een van de verklaringen is misschien dat op de eerste twee soorten meer gejaagd wordt. Die hebben geknal dus leren afficheren met gevaar’, licht onderzoeker Bart Nolet toe.
Verstoring bij andere wilde dieren is veel moeilijker te onderzoeken. Daar moet de praktijk haar werk doen. Zo laat de Dierenbescherming weten dat egelopvangcentra het jaarlijks na de jaarwisseling opvallend drukker krijgen. ‘Egels zijn in winterslaap, door vuurwerk kunnen ze verstoord worden en aan de wandel gaan, met soms fatale gevolgen’, zegt woordvoerder Niels Kalkman.
Honden het vaakst bang
Huisdieren zijn eenvoudig te meten: de meeste staan onder voortdurend toezicht van hun eigenaren, die het gedrag van hun dieren goed kennen. Enquêtes onder bezitters spreken boekdelen. Zo liet de Dierenbescherming vorig jaar een enquête uitvoeren onder 1.041 dierhouders. Van de katten was 75,2 procent volgens hun eigenaar bang voor vuurwerk en 64,7 procent van de honden. Bij konijnen was dat percentage 44,6 procent, vogels 32,4 procent en cavia’s 29,4. Bij honden, konijnen, cavia’s, hamsters en vogels zagen eigenaren dat hun dier trilt of beeft na het horen van vuurwerk.
Een specifieke groep betreft de hulphonden. KNGF Geleidehonden liet vorig jaar een enquête houden onder 292 cliënten (blinden, slechtzienden, invaliden met een assistentiehond en mensen met een buddyhond bij autisme of PTTS). Drievijfde van de hulphonden reageert angstig of gespannen op vuurwerkgeknal, zo bleek. Van de ondervraagden merkte 58 procent gedragsverandering bij hun hond. In sommige gevallen durven de honden niet meer de straat op, vandaar dat eenvijfde van de ondervraagden (vooral mensen met PTTS) met de jaarwisseling noodgedwongen uitwijkt naar vuurwerkvrije vakantieparken.
Slecht nieuws voor de bange wezel: vuurwerk klinkt steeds vroeger in het jaar, knallen zijn steeds luider omdat de kracht van (illegaal) vuurwerk fors is toegenomen. Dat alles vormt een drietrapsraket die dieren de stuipen op het lijf kan jagen.
Bufferzones
‘Dat vuurwerk extreem veel zwaarder is geworden, zien we ook in de extreme verstoringen’, zegt Hans van Gasteren, die in dienst van de Koninklijke luchtmacht vogelbewegingen onderzoekt. ‘Zelfs als er minder vuurwerk wordt afgestoken, zoals tijdens de laatste coronajaren, zien we geen vermindering van verstoring. Door fijnstof en soms ook mist raken de vogels gedesoriënteerd. Op het IJsselmeer hebben we met Oudjaar urenlange vliegbewegingen gezien die alle kanten op gingen. De vogels weten duidelijk niet waar ze het zoeken moeten.’
Alle onderzoekers zijn het erover eens dat maatregelen steeds harder nodig zijn om ook dieren veilig het nieuwe jaar in te loodsen. Zij pleiten voor bufferzones rond natuurgebieden en andere plekken waar veel dieren huizen. Steden zouden volgens hen centrale plaatsen moeten creëren waar vuurwerk is toegestaan, daarbuiten zou een vuurwerkverbod moeten gelden.
Bart Nolet, van het ganzenonderzoek: ‘Verstoring van dieren doet zich steeds meer voor, niet alleen met vuurwerk, maar ook door recreatie en verkeer. Dus het is echt belangrijk om hiernaar te kijken.’
Ik denk dat hier niet alleen naar gekeken moet worden maar ook dat er nu eindelijk eens een verbod op vuurwerk moet komen.